Każdego roku 2 lutego obchodzimy Światowy Dzień Mokradeł (World Wetlands Day) — międzynarodowe święto ustanowione przez Konwencję Ramsarską, które przypomina nam, jak ważne są tereny podmokłe dla ludzi, przyrody i przyszłości planety. To święto obchodzone w ponad 95 krajach, to wyjątkowa okazja, by lepiej zrozumieć, czym są mokradła i dlaczego ich ochrona powinna być jednym z priorytetów edukacji środowiskowej.
Co to są mokradła?
Mokradła to obszary, gdzie woda zawsze lub okresowo dominuje nad lądem — mogą to być bagna, torfowiska, błota, mokre łąki, ale także brzegi rzek, jezior czy innych zbiorników wodnych. Ich wspólną cechą jest obecność wody na tyle długo, by mogła rozwijać się specyficzna roślinność i powstawały unikalne warunki środowiskowe.
Według Konwencji Ramsarskiej, wszelkie tego typu tereny mają ogromne znaczenie ekologiczne i powinny być chronione.
Poleski Park Narodowy, ścieżka przyrodnicza Perehod, fot. Beata Flisowska
Dlaczego mokradła są tak ważne?
- Naturalna „gąbka” wodna
Mokradła działają jak ogromne „gąbki” – wchłaniają deszczówkę i wody powodziowe, a w okresach suszy powoli je uwalniają. Dzięki temu stabilizują lokalne poziomy wód gruntowych i pomagają zapobiegać powodziom oraz suszom. - Filtr naturalnej czystości
Rośliny i gleby mokradeł działają jak naturalne filtry, zatrzymując zanieczyszczenia, takie jak metale ciężkie, pestycydy czy nadmiar azotu i fosforu. W ten sposób poprawiają jakość wód, które trafiają do rzek i jezior, wpływając na zdrowie całych ekosystemów i ludzi. - Skarbnica bioróżnorodności
Na mokradłach żyje niesamowita ilość gatunków – ptaków wodnych i błotnych, płazów, ryb, owadów oraz specyficznych roślin. Dla wielu z nich mokradła są jedynym środowiskiem życia lub miejscem kluczowym dla rozrodu i zimowania. - Pomoc w walce ze zmianami klimatu
Torfowiska, będące szczególnym rodzajem mokradeł, gromadzą ogromne ilości węgla, chroniąc go przed uwolnieniem do atmosfery. Gdy są niszczone, uwalniają zgromadzony węgiel, co przyczynia się do globalnego ocieplenia. Dlatego ich ochrona to jeden z najważniejszych elementów walki ze zmianami klimatycznymi.
Kwitnące rośliny mokradeł: kosaciec żółty, kukułka (bylina z rodziny storczykowatych), wełnianka, fot. Beata Flisowska
Mokradła i Planeta Energii
Woda i tereny podmokłe są głównym tematem 14. edycji Planety Energii. To właśnie wokół nich zbudowane zostały tegoroczne scenariusze edukacyjne, aktywności terenowe i zadania konkursowe, które pomagają dzieciom i młodzieży zrozumieć, jak ogromną rolę odgrywają mokradła w codziennym funkcjonowaniu przyrody i ludzi.
Poprzez obserwacje, doświadczenia i pracę projektową uczniowie uczą się, że mokradła nie są „dzikimi nieużytkami”, ale naturalnymi magazynami wody, schronieniem dla wielu gatunków i ważnym elementem ochrony klimatu. Planeta Energii pokazuje, jak te zależności tłumaczyć w sposób przystępny i angażujący – tak, by wiedza przekładała się na realne postawy: oszczędzanie wody, troskę o lokalne zbiorniki i większą uważność na otaczające środowisko.
Tegoroczna edycja szczególny nacisk kładzie na zrozumienie obiegu wody w przyrodzie, znaczenie mokradeł w zatrzymywaniu wody w krajobrazie oraz rolę człowieka w ochronie tych ekosystemów. To edukacja, która łączy wiedzę przyrodniczą z codziennymi wyborami i odpowiedzialnością za wspólne zasoby.
Zakochujemy dzieci w przyrodzie, fot. Planeta Energii
Spacer po terenach podmokłych
Światowy Dzień Mokradeł to idealna okazja, by z dziećmi i młodzieżą porozmawiać o wodzie i terenach podmokłych. Wybrać się z nimi na spacer nad wodą i obserwacje przyrody. To także moment, by zastanowić się, jak każdy z nas może wspierać działania na rzecz ochrony mokradeł we własnej okolicy.
Polska jest krajem bardzo bogatym w mokradła – między innymi dzięki naszym licznym rzekom, jeziorom i lasom bagiennym. Mamy obecnie aż 19 obszarów konwencji Ramsar - terenów wodno-błotnych o międzynarodowym znaczeniu dla ochrony różnorodności biologicznej i stabilizacji klimatu. To m.in. parki narodowe (np. Biebrzański, Narwiański, Ujście Warty) oraz liczne rezerwaty przyrody (np. Stawy Milickie, Jezioro Łuknajno, Jezioro Świdwie). TUTAJ sprawdzisz na mapie, który z tych obszarów znajduje się najbliżej Ciebie.
Pamiętaj jednak, że na spacer warto wybrać się nawet blisko domu – poszukaj gdzie najbliżej znajdziesz bagna, torfowiska, błota, mokre łąki, ale także brzegi rzek, jezior czy innych zbiorników wodnych.
W maju i czerwcu możemy podziwiać kwitnące bagno zwyczajne. Ścieżka przyrodniczo-historyczna "Obóz Powstańczy",
Poleski Park Narodowy, fot. Beata Flisowska
Zagrożenia i ochrona mokradeł w Polsce
Niestety, mokradła są jednymi z najbardziej zagrożonych ekosystemów na świecie. W Polsce również tracimy je na rzecz rozwoju infrastruktury, rolnictwa czy zabudowy. Wycinka torfowisk i osuszanie terenów podmokłych prowadzi do utraty siedlisk, pogorszenia jakości wody i zwiększenia emisji gazów cieplarnianych.
Działania na rzecz ochrony mokradeł obejmują m.in. rewitalizację terenów podmokłych, budowę ogrodów deszczowych, tworzenie przepławek dla ryb przy tamach oraz edukację społeczną, która pomaga zrozumieć, jak ważne są te ekosystemy.
Jak wygląda dziś sytuacja mokradeł w Polsce?
Mokradła w Polsce ciągle należą do najbardziej zagrożonych i jednocześnie najcenniejszych ekosystemów – zarówno pod względem przyrodniczym, jak i klimatycznym. Choć przywiązanie Polaków do krajobrazów jezior i rzek jest duże, wiele terenów podmokłych wciąż zanika lub ulega degradacji.
Historycznie mokradła pokrywały znaczną część kraju – szczególnie w północnej i wschodniej Polsce. Jednak przez dziesięciolecia wiele z nich (szacuje się, że od początku XX wieku Polska utraciła aż 80% powierzchni torfowisk) zostało osuszonych na rzecz:
- Rolnictwa i gospodarki: Odwadnianie pod uprawy rolne i pastwiska (odpowiedzialne za połowę zniszczeń), a także produkcję leśną.
- Wydobycia torfu: Eksploatacja na potrzeby ogrodnictwa (dawniej wysuszony i sprasowany torf był stosowany również jako tani opał).
- Urbanizacji i infrastruktury: Budowa dróg, osiedli oraz regulacja rzek.
- Z powodu przekonań kulturowych: mylnego postrzegania bagien jako terenów niebezpiecznych, brzydkich lub nieużytecznych.
Dane wskazują, że znaczące powierzchnie torfowisk i bagien wciąż są przekształcane, a retencja wody spadła do poziomów znacznie poniżej średniej europejskiej. Dodatkowo rosnące temperatury, coraz częstsze fale suszy i gwałtowne opady burzowe dodatkowo pogarszają stan tych ekosystemów.
W Polsce zatrzymujemy jedynie około 6–7% wody opadowej, podczas gdy średnia europejska to ponad 20%. To oznacza, że znaczna część deszczu i wody spływa bezpowrotnie do cieków wodnych i mórz, zamiast zostać w glebie i krajobrazie – tam, gdzie jest najbardziej potrzebna.
Tereny podmokłe w Parku Narodowym Bory Tucholskie, fot. Beata Flisowska
Działania na rzecz ochrony mokradeł
Na szczęście rośnie świadomość społeczna i przyrodnicza dotycząca wartości mokradeł, co przejawia się w wielu inicjatywach:
- Obszary chronione i konwencja Ramsar
W Polsce funkcjonuje kilkanaście obszarów objętych Konwencją Ramsarską – międzynarodowym porozumieniem dotyczącym ochrony mokradeł o szczególnej wartości. To m.in. jeziora, bagna, torfowiska i deltowe obszary Wisły.
- Rewitalizacje i działania przywracające właściwy bilans wodny
W wielu regionach trwają prace mające na celu przywracanie dawnych mokradeł lub zwiększanie retencji poprzez zakładanie ogrodów deszczowych, usuwanie melioracji czy tworzenie naturalnych zbiorników.
- Edukacja i zaangażowanie lokalne
Coraz częściej samorządy, organizacje pozarządowe i szkoły włączają się w działania edukacyjne i praktyczne, które pokazują, jak można chronić wodę i mokradła w codziennym życiu. Przykładem takich działań jest Planeta Energii — w 14. edycji zaangażowała ponad 600 nauczycieli i blisko 14 tysięcy uczniów z całej Polski. Dzięki konkursowi, bezpłatnym scenariuszom zajęć i materiałom multimedialnym szkoły i przedszkola mogły w angażujący sposób włączyć temat wody i mokradeł w realizację podstawy programowej. Planeta Energii nie tylko poszerza wiedzę uczniów, ale też buduje poczucie sprawczości – pokazuje, że ochrona przyrody zaczyna się lokalnie: od szkolnego projektu, rozmowy, obserwacji najbliższego otoczenia.
Szkolny ogród deszczowy? To idealny przykład nauki przez działanie, fot. Planeta Energii
Co możemy zrobić dla mokradeł – my i dzieci?
Zacząć od uważności i poznania. Nie da się chronić czegoś, czego się nie zna.
Idźmy na spacer nad lokalną rzekę, jezioro, staw, torfowisko lub mokrą łąkę; obserwujmy ptaki, owady, rośliny (nawet zimą!), uczmy się rozpoznawać mokradła w swojej okolicy — często są bliżej, niż myślimy.
Dla dzieci to świetna lekcja: przyroda nie jest gdzieś daleko – jest obok.
Zima to równie piękny czas na spacer po terenach podmokłych, fot. Jarosław Kozłowski
Co dalej?
- zatrzymujmy wodę w krajobrazie
Zbieranie deszczówki, tworzenie ogrodów deszczowych, ograniczanie betonu na rzecz zieleni czy sadzenie roślin dobrze znoszących okresowe zalewanie pomagają wodzie pozostać tam, gdzie jest najbardziej potrzebna. Wybierajmy do nasadzeń rośliny rodzime, siejmy łąki kwietne zamiast trawników.
W ramach 14. Edycji Planety Energii 100 szkół i przedszkoli z całej Polski otrzymało zestawy do stworzenia planetowych ogródków deszczowych,
fot. Planeta Energii
- oszczędzajmy wodę
Mokradła istnieją dzięki wodzie. Im mniej jej marnujemy, tym większa szansa, że zostanie w krajobrazie.
- chrońmy życie, które zależy od mokradeł
Mokradła to dom dla ptaków, płazów, owadów i roślin. Nie niszczmy roślin przy wodzie, nie płoszmy ptaków i zwierząt. Zadajmy o czystość nad rzekami i jeziorami, weźmy udział w sprzątaniu okolicy.
- wybierajmy podłoża beztorfowe
Torf wydobywany jest z torfowisk — jednych z najcenniejszych mokradeł. Sięgając po ziemię beztorfową do doniczek, ogrodów czy szkolnych upraw, chronimy te ekosystemy i zapobiegamy uwalnianiu węgla zgromadzonego w glebie.
- ograniczajmy zanieczyszczenia
Stosowanie łagodnych środków czystości, zmniejszanie ilości plastiku i dbanie o właściwą segregację odpadów realnie wpływają na jakość wód, które trafiają do rzek, jezior i terenów podmokłych.
Tereny podmokłe to obszary o ogromnej bioróżnorodności – są domem dla wielu zwierząt. Na zdjęciach: bóbr, łoś, żurawie. Fot. Pixabay
Warto wiedzieć:
- Mokradła pokrywają około 6% powierzchni lądów na Ziemi, ale magazynują aż 30% całego węgla zgromadzonego w glebie na świecie.
- Pomimo tak ogromnej roli, od 1900 roku na świecie zniknęło ponad 64% naturalnych mokradeł.
- Szacuje się, że każdego roku na całym świecie mokradła tracą około 1-2% swojej powierzchni.
- Szacuje się, że w Polsce mokradła zajmują około 2-3% powierzchni kraju (około 500-700 tys. hektarów), z czego największą część stanowią torfowiska.
- Od początku XX wieku Polska utraciła aż 80% powierzchni torfowisk, co odpowiada kilkuset tysiącom hektarów.
- Polska zatrzymuje tylko około 6-7% wody opadowej, podczas gdy średnia europejska wynosi ponad 20%.
- W kraju występuje ponad 40 000 hektarów obszarów chronionych w ramach Konwencji Ramsar, które obejmują mokradła o szczególnym znaczeniu przyrodniczym.
- Na mokradłach w Polsce żyje ponad 300 gatunków ptaków, w tym wiele chronionych i zagrożonych, np. bąk, błotniak stawowy czy czapla siwa.
- Mokradła są domem dla około 50 gatunków ssaków oraz setek gatunków owadów i płazów.
- W wodach torfowisk i mokradeł występuje aż 36 gatunków ryb, w tym takie rzadkie jak troć jeziorowa.
Dowiedz się więcej:
Scenariusze i karty pracy do pobrania i realizacji w grupach przedszkolnych oraz klasach 0-3 („Gdze kryje się woda”, Strażnicy wodnych łąk”)
Słuchowisko „Tańce żurawii” – Dzikoprzygody
Podcasty Dzikoprzygody: „Tropem wodnych ptaków” „Gawęda kulika i kuklika”
Informacyjny serwis mokradłowy Centrum Ochrony Mokradeł
Publikacja „Mokradła = woda, życie, klimat”
Publikacja „Jak i dlaczego chronić mokradła”
Torfowiska: dlaczego potrzebujemy ich bardziej niż myślisz? – Kasia Gandor
