27 września obchodzimy Dzień Rzek – to dobra okazja, żeby spojrzeć na nie nieco inaczej. Rzeka to przecież znacznie więcej niż płynąca woda. Jest domem dla wielu roślin i zwierząt, łączy różne środowiska, kształtuje krajobraz i pomaga zatrzymywać wodę w przyrodzie.
Ale skąd właściwie bierze się w niej woda? Jak trafia do rzeki i dokąd później płynie? I dlaczego tak ważne jest, co dzieje się z nią po drodze?
Ta podróż zaczyna się od deszczu, śniegu i wody zatrzymywanej w glebie. Roślinność, mokradła czy tereny zalewowe pomagają wodzie wsiąkać i pozostawać w krajobrazie dłużej. Dzięki temu rzeka może być zasilana także wtedy, gdy przez dłuższy czas nie pada.
Kiedy wody jest za mało, a kiedy za dużo
W Polsce coraz częściej obserwujemy długie okresy bez opadów, niskie stany rzek i przesychającą glebę. Zdarzają się jednak również gwałtowne ulewy, podczas których duża ilość wody spada w krótkim czasie.
Jak pokazują analizy, zmienia się także sposób, w jaki polskie rzeki są zasilane wodą – między innymi w związku ze zmniejszającą się pokrywą śnieżną i częstszymi odwilżami. W badaniu obejmującym 97 polskich rzek odnotowano zmiany maksymalnych dobowych przepływów w większości analizowanych punktów. (źródło: „Nauka o Klimacie”)
Dlatego znaczenie ma nie tylko to, ile deszczu spadnie, ale także czy potrafimy zatrzymać wodę w środowisku. Roślinność, zdrowa gleba, mokradła, małe zbiorniki czy tereny zalewowe pomagają wodzie wsiąkać i pozostawać w krajobrazie dłużej. Dzięki temu może być dostępna także wtedy, gdy przez dłuższy czas nie pada.
Od kropli do rzeki
Skąd właściwie bierze się woda w rzece? O tym, jak wygląda jej droga, opowiada bajka „Skąd się bierze woda?”. Poznajemy w niej historię wody, która z górskich źródeł i opadów trafia do kolejnych rzek.
Woda z Morskiego Oka spływa do Białki, ta zasila Dunajec, a Dunajec – Wisłę. W końcu woda trafia do Bałtyku. Po drodze może jednak wielokrotnie zmieniać miejsce i postać. Część wsiąka w glebę, część zatrzymują rośliny, mokradła i niewielkie zbiorniki.
To właśnie dlatego o rzece warto myśleć nie tylko jak o korycie wypełnionym wodą. Jest częścią większego systemu, w którym wszystko jest ze sobą połączone.
Obejrzyj bajkę „Skąd się bierze woda?” i zobacz, jak wygląda podróż wody od górskiego źródła aż do morza
Rzeka to dom
Rzeki, mokradła, starorzecza i tereny zalewowe tworzą mozaikę siedlisk, z których korzystają ryby, płazy, owady, ptaki, rośliny i wiele innych organizmów. Ekosystemy słodkowodne należą przy tym do najbardziej zagrożonych środowisk na świecie.
Na ich kondycję wpływają między innymi zmiany warunków wodnych, utrata siedlisk, przekształcanie rzek i zanieczyszczenia. Dlatego ochrona rzek jest jednocześnie ochroną bioróżnorodności.
Ryby i inne organizmy potrzebują również możliwości przemieszczania się między różnymi częściami rzeki, między innymi w poszukiwaniu pożywienia, schronienia czy miejsc rozrodu. Współczesna ochrona rzek obejmuje więc także rozwiązania, które pomagają zachować taką ciągłość, na przykład przepławki i obejścia dla ryb.
Źródło Marii – dopływ rzeki Kaczej w Rezerwacie Kacze Łęgi. Rzeka tworzy tu cenny las łęgowy, którego wilgotne siedliska sprzyjają wielu gatunkom płazów. Wiosną można obserwować ich wędrówki z wyższych partii lasu do podmokłych łęgów. Spotkać tu można m.in. żaby i ropuchę szarą (Bufo bufo).
Fot. Beata Flisowska
Co możemy zrobić dla rzek?
Nie każdą zmianę możemy wprowadzić sami, ale możemy zacząć od poznania rzeki znajdującej się w naszym najbliższym otoczeniu.
Podczas spaceru warto przyjrzeć się jej brzegom, roślinom i śladom obecności zwierząt. Możemy zastanowić się, skąd dociera do niej woda i dokąd płynie, a także co dzieje się z deszczem, który spada w naszej okolicy: na szkolne boisko, podwórko czy ulicę.
Możemy też dbać o to, by nie zanieczyszczać wody, nie zostawiać odpadów w jej pobliżu i oszczędzać wodę na co dzień. Nawet niewielkie działania mają znaczenie, jeśli pomagają lepiej rozumieć zależności między wodą, przyrodą i naszym codziennym życiem.
Poznaj wodę razem z Planetą Energii
Woda jest dziś jednym z najważniejszych tematów, z jakimi mierzy się przyroda i nasze najbliższe otoczenie. Długie okresy bez opadów przeplatają się z gwałtownymi ulewami, a zmieniające się warunki wpływają zarówno na ludzi, jak i na rośliny i zwierzęta. Dlatego tak ważne jest nie tylko oszczędzanie wody, ale także poznawanie sposobów, które pomagają zatrzymywać ją w środowisku.
W tegorocznej edycji programu Planeta Energii jeszcze mocniej skupiamy się właśnie na wodzie. Dzieci odkrywają, dlaczego jest niezbędna dla ludzi, roślin i zwierząt, co dzieje się z nią podczas suszy oraz jak przyroda sama radzi sobie z jej zatrzymywaniem. Wspólnie przyglądamy się roli roślin, gleby, ściółki i małej retencji oraz zastanawiamy się, jak możemy wspierać te naturalne procesy w szkole, w domu i w najbliższym otoczeniu.
Pokazujemy również, że troska o wodę nie kończy się na tym, co dzieje się wokół nas. Woda jest potrzebna także do produkcji żywności, ubrań i przedmiotów, z których korzystamy każdego dnia. Dzieci poznają pojęcie „ukrytej wody”, dowiadują się, jak nasze codzienne wybory wpływają na jej zużycie oraz poznają ideę gospodarki obiegu zamkniętego.
Scenariusze zajęć dla klas 0–3 i przedszkolnych zerówek pozwalają odkrywać wodę poprzez obserwację, doświadczenia i praktyczne działania. Dzieci poznają zależności między wodą, przyrodą i naszymi wyborami, a przede wszystkim uczą się uważności na otaczający je świat.
Dołącz do Planety Energii i razem z nami odkrywaj, dlaczego woda jest tak cenna i jak możemy o nią dbać! Dowiedz się więcej (https://planetaenergii.pl/aktualnosci/877174/kazdy-z-nas-moze-byc-przyjacielem-wody-rusza-15-edycja-ogolnopolskiego-programu-planeta-energii)
